Buổi sáng ở Little Saigon thường bắt đầu rất sớm. Quán cà phê quen mở cửa từ sáng sớm. Những người đàn ông Việt quen thuộc ngồi đó, có người đọc báo, có người xem tin tức trên điện thoại. Có người chỉ ngồi im, nhìn dòng xe qua lại.
Anh Hai trước đây cũng thường ngồi đó.
Anh làm nghề sửa máy lạnh, công việc nặng, leo trèo nhiều, nhưng anh quen rồi.
Cho tới một ngày, anh té từ thang xuống, không quá cao, nhưng đủ để gãy cổ tay.
Bác sĩ mổ. Ca mổ thành công. Và sau khi xuất viện, anh được cho một toa thuốc giảm đau.
Tên thuốc là oxycodone, một loại thuốc thuộc nhóm opioid.
Anh không biết từ đó cuộc đời anh bắt đầu rẽ sang một hướng khác.
Opioid là gì?
Opioid là một nhóm thuốc có khả năng giảm đau rất mạnh. Chúng hoạt động bằng cách gắn vào các thụ thể đặc biệt trong não gọi là opioid receptors, làm giảm cảm giác đau và tạo cảm giác thư giãn.
Opioid bao gồm hai nhóm chính: Nhóm thứ nhất là thuốc hợp pháp, được bác sĩ kê toa, bao gồm morphine, oxycodone, hydrocodone, codeine, fentanyl, và nhiều loại khác.
Những thuốc này rất quan trọng trong y học hiện đại, giúp giảm đau cho bệnh nhân sau phẫu thuật, giúp bệnh nhân ung thư chịu đựng được cơn đau, giúp nhiều người có thể sống và hồi phục.
Nếu dùng đúng cách, opioid là thuốc cứu người.
Nhưng nếu não bắt đầu lệ thuộc vào thuốc, opioid có thể trở thành nguyên nhân của một nỗi đau khác.
Nhóm thứ hai là opioid bất hợp pháp, bao gồm heroin và fentanyl bất hợp pháp.
Đặc biệt, fentanyl hiện nay là nguyên nhân chính của phần lớn các ca tử vong do quá liều opioid tại Hoa Kỳ.
Não không phân biệt thuốc hợp pháp hay bất hợp pháp
Não chỉ phân biệt một điều duy nhất: Có opioid, hay không có opioid.
Khi opioid vào cơ thể, nó gắn vào các thụ thể trong não và kích hoạt hệ thống tưởng thưởng. Não giải phóng dopamine, một chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác dễ chịu và thư giãn.
Đây là cơ chế sinh học bình thường.
Não học rằng: đây là một trải nghiệm tốt.
Và não bắt đầu ghi nhớ.
Đây là bước đầu tiên. Không ai nhận ra. Không ai nghĩ đó là nguy hiểm.
Câu chuyện của anh Hai sau khi mổ
Sau khi mổ, anh Hai uống thuốc theo đúng toa.
Thuốc giúp anh ngủ được, giảm đau. Anh thấy nhẹ người, đỡ căng thẳng.
Anh nói với vợ: “Thuốc này tốt quá.”
Sau hai tuần, toa thuốc hết. Cổ tay anh đã đỡ nhiều, nhưng anh nhận ra một điều khác, là khi không uống thuốc, anh cảm thấy khó chịu.
Không hẳn là đau, mà bồn chồn, khó ngủ, lo lắng, anh không hiểu tại sao.
Anh quay lại bác sĩ xin thêm thuốc, không phải vì cổ tay, mà vì não anh đã bắt đầu thay đổi.
Sự thay đổi xảy ra trong não
Opioid không chỉ giảm đau, nó thay đổi cách não hoạt động.
Ban đầu, opioid tạo cảm giác dễ chịu, sau một thời gian, não thích nghi.
Não giảm sản xuất các chất tạo cảm giác dễ chịu tự nhiên như endorphins.
Não bắt đầu phụ thuộc vào opioid để cảm thấy bình thường.
Đây gọi là dependence – lệ thuộc sinh học.
Đây không phải là yếu đuối.
Đây là sinh lý.
Nếu ngưng thuốc đột ngột, cơ thể phản ứng.
Xuất hiện các triệu chứng gọi là withdrawal, như: lo âu, bồn chồn, mất ngủ, đau cơ, đổ mồ hôi, tim đập nhanh, cảm giác khó chịu toàn thân…
Người bệnh không uống thuốc để thấy vui.
Họ uống thuốc để đỡ bị các triệu chứng như trên.
Đây là sự khác biệt quan trọng.
Từ lệ thuộc đến nghiện – một con đường không ai muốn
Không phải ai dùng opioid cũng nghiện.
Phần lớn bệnh nhân dùng đúng chỉ định và ngưng được. Nhưng một số người, vì yếu tố sinh học, tâm lý, và hoàn cảnh, có nguy cơ cao hơn. Bao gồm: người có tiền sử lo âu hoặc trầm cảm; người có đau mạn tính; người bị stress kéo dài; người có tiền sử nghiện chất khác.
Quá trình này xảy ra từ từ, không có một ngày cụ thể gọi là ngày bắt đầu nghiện. Chỉ có sự thay đổi dần dần. Âm thầm.
Câu chuyện của chị Ba
Chị Ba làm nail hơn hai mươi năm. Chị ngồi nhiều, bị đau lưng. Bác sĩ cho hydrocodone, ban đầu, chị uống khi đau nhiều, sau đó chị uống thường xuyên hơn.
Chị nói: Không uống thì thấy khó chịu, không yên, không ngủ được. Chị không uống để thấy vui. Chị uống để thấy bình thường.
Chị vẫn đi làm, vẫn chăm sóc gia đình. Không ai nghĩ chị có vấn đề. Ngay cả chị cũng không nghĩ vậy. Đây là cách lệ thuộc xảy ra. Âm thầm.
Fentanyl – một nguy hiểm lớn trong thời đại hiện nay
Fentanyl là một opioid tổng hợp rất mạnh, mạnh hơn morphine khoảng 50 lần, mạnh hơn heroin khoảng 50 đến 100 lần.
Trong y học, fentanyl được dùng để giảm đau nặng, nhưng fentanyl bất hợp pháp hiện nay là nguyên nhân chính của tử vong do quá liều. Vấn đề nguy hiểm nhất là nhiều người không biết họ đang dùng fentanyl.
Fentanyl được trộn vào thuốc giả. Người bệnh nghĩ họ đang dùng oxycodone, nhưng thực tế là fentanyl. Một lượng rất nhỏ cũng có thể làm ngừng thở.
Opioid làm ngừng thở như thế nào?
Trong não có một trung tâm điều khiển hô hấp. Opioid làm chậm trung tâm này. Nếu liều cao, não ngừng gửi tín hiệu thở. Người bệnh ngủ. Hơi thở chậm lại. Rồi ngừng.
Đây là nguyên nhân chính của tử vong do opioid overdose.
Một con số không thể bỏ qua
Năm 2023, hơn 100,000 người tại Hoa Kỳ chết vì quá liều thuốc, khoảng 75 % liên quan đến opioid. Phần lớn liên quan đến fentanyl.
Mỗi con số là một con người. Một gia đình. Một cuộc đời.
Điều quan trọng nhất cần hiểu
Nghiện opioid không phải là vấn đề đạo đức. Đó là một bệnh của não.
Một bệnh có cơ chế sinh học rõ ràng.
Một bệnh có thể điều trị.
Một bệnh có thể phòng ngừa.
Nhưng trước hết, cần hiểu nó. Hiểu để không phán xét. Hiểu để nhận ra sớm. Hiểu để giúp đúng cách.
Câu chuyện của anh Hai – một buổi sáng khác
Một buổi sáng, anh Hai lại ngồi ở quán cà phê, nhưng lần này, anh không uống cà phê.
Anh ngồi im. Anh nói với bạn: “Tôi không biết tại sao tôi cần thuốc. Tôi chỉ biết khi không có thuốc, tôi không còn là tôi nữa.”
Đó là lúc anh bắt đầu nhận ra. Và đó cũng là lúc con đường hồi phục có thể bắt đầu.
Một buổi sáng ở Little Saigon, anh Hai lại ngồi ở quán cà phê quen thuộc. Nhưng lần này, anh không uống cà phê. Anh chỉ ngồi im. Người bạn hỏi:
-Sao hôm nay không uống?
Anh trả lời, rất nhẹ:
-Tôi ngủ không được.
Anh không nói thêm. Nhưng vấn đề anh đang trải qua là điều mà rất nhiều người lệ thuộc vào opioid đều trải qua. Không phải là đau thể xác. Mà là một sự thay đổi sâu hơn, bên trong não.
Không phải họ muốn uống thuốc, mà là não họ bắt đầu cần thuốc.
Não hoạt động theo nguyên tắc cân bằng
Não con người luôn cố giữ sự cân bằng. Khi có điều gì làm tăng cảm giác dễ chịu, não sẽ điều chỉnh để đưa mọi thứ trở lại mức bình thường.
Khi opioid được đưa vào, não nhận được tín hiệu giảm đau và dễ chịu. Opioid kích thích phóng thích dopamine, một chất hóa học giúp tạo cảm giác bình an, nhẹ nhõm, và hài lòng. Đây là cùng một hệ thống giúp ta cảm thấy vui khi ăn ngon, khi gặp người thân, hoặc khi đạt được điều gì có ý nghĩa.
Nhưng khi opioid được đưa vào nhiều lần, não bắt đầu thích nghi.
Não giảm sản xuất dopamine tự nhiên.
Não giảm sản xuất endorphins, là các chất giảm đau tự nhiên của cơ thể.
Não bắt đầu “dựa vào” opioid từ bên ngoài.
Đây là bước quan trọng nhất.
Người bệnh không nhận ra, nhưng não đã thay đổi.
Tolerance – khi liều cũ không còn đủ
Sau một thời gian, người bệnh nhận thấy cùng một liều thuốc không còn hiệu quả như trước.
Thuốc không còn giảm đau tốt như trước, không còn tạo cảm giác dễ chịu như trước.
Đây gọi là tolerance – sự quen thuốc.
Não đã thích nghi với sự có mặt của opioid. Để đạt cùng hiệu quả, cần liều cao hơn.
Đây là cơ chế sinh học bình thường, không phải là yếu đuối, không phải thiếu ý chí, mà là não đã thay đổi cách hoạt động.
Dependence – khi não cần thuốc để cảm thấy bình thường
Sau tolerance, bước tiếp theo là dependence – lệ thuộc sinh học.
Lúc này, người bệnh không cần thuốc để thấy dễ chịu, họ cần thuốc để thấy bình thường.
Khi không có thuốc, cơ thể xuất hiện các triệu chứng:
-lo âu
-bồn chồn
-khó ngủ
-đau nhức toàn thân
-đổ mồ hôi
-run nhẹ
-tim đập nhanh
-cảm giác bất an không rõ lý do
Đây gọi là withdrawal – hội chứng cai thuốc.
Withdrawal không phải là tưởng tượng. Đó là phản ứng sinh học thật.
Não đã quen với opioid. Khi opioid biến mất, não mất cân bằng.
Người bệnh uống thuốc không phải để “phê.” Họ uống thuốc để chấm dứt cảm giác khó chịu.
Addiction – khi khả năng kiểm soát bị suy giảm
Không phải ai lệ thuộc cũng nghiện, nhưng khi não tiếp tục thay đổi, khả năng kiểm soát bắt đầu suy giảm.
Người bệnh bắt đầu:
-nghĩ về thuốc thường xuyên hơn
-lo lắng khi sắp hết thuốc
-cảm thấy bất an khi không có thuốc bên cạnh
Họ có thể vẫn làm việc, vẫn sinh hoạt bình thường, nhưng bên trong, não đã bắt đầu ưu tiên thuốc. Đây gọi là addiction: nghiện.
Đây là một bệnh của não, không phải là sự lựa chọn đơn giản.
Câu chuyện của anh tư
Anh Tư làm nghề lái xe giao hàng. Sau một tai nạn xe, anh bị đau vai kéo dài.
Bác sĩ cho thuốc giảm đau opioid. Ban đầu, thuốc giúp anh làm việc lại bình thường, nhưng vài tháng sau, anh nhận ra một điều: Anh bắt đầu lo khi gần hết thuốc.
Anh kiểm tra chai thuốc nhiều lần trong ngày.
Anh không uống nhiều hơn toa, nhưng anh nghĩ về thuốc nhiều hơn.
Anh nói với vợ:
-Không biết tại sao, nhưng anh thấy yên tâm khi có thuốc bên cạnh.
Đây là dấu hiệu sớm của thay đổi trong não.
Không ai thấy.
Nhưng nó có thật.
Một số người nguy cơ nghiện cao hơn, vì sao?
Không phải ai dùng opioid cũng nghiện, nhưng một số người có nguy cơ cao hơn, bao gồm:
-người có tiền sử trầm cảm hoặc lo âu
-người bị stress kéo dài
-người có đau mạn tính
-người có tiền sử nghiện rượu hoặc thuốc lá
-người có tiền sử gia đình có người nghiện
Não của mỗi người khác nhau.
Một số não dễ thích nghi hơn.
Một số não dễ lệ thuộc hơn.
Đây là yếu tố sinh học.
Fentanyl – nguy hiểm không chỉ vì mạnh
Fentanyl nguy hiểm vì nó tác động rất nhanh, mà vì chất này gắn vào opioid receptors mạnh hơn nhiều lần so với morphine. Và quan trọng nhất, fentanyl làm chậm trung tâm hô hấp trong não rất nhanh.
Người bệnh có thể không nhận ra mình đang quá liều.
Họ buồn ngủ.
Hơi thở chậm lại.
Rồi ngừng.
Nhiều trường hợp tử vong xảy ra trong khi người bệnh đang ngủ.
Dấu hiệu sớm mà gia đình có thể nhận ra
Các dấu hiệu sớm của nghiện opioid thường rất nhẹ.
Bao gồm:
-khó ngủ mới xuất hiện
-lo âu không rõ nguyên nhân
-cảm thấy khó chịu khi không có thuốc
-lo lắng về việc hết thuốc
-mệt mỏi nhiều hơn bình thường
Những dấu hiệu này dễ bị bỏ qua, nhưng nhận ra sớm có thể giúp ngăn chặn tiến triển.
Một sự thật quan trọng
Người nghiện opioid không bắt đầu với ý định nghiện. Họ bắt đầu với cơn đau, với một toa thuốc, với mong muốn được khỏe lại.
Não thay đổi từ từ, âm thầm, cho tới khi họ nhận ra mình không còn hoàn toàn kiểm soát.
Đây không phải là thất bại đạo đức.
Đây là một bệnh sinh học.
Và giống như các bệnh khác, nó có thể được điều trị.
